Çiy noktası, kırağı noktası, yaş termometre ve bağıl nem
İklimet Lab Rehber · Yazan: Mehmet Karakaş, makine mühendisi · 16 Ekim 2026
Üçü de havanın nemini anlatır, ama aynı şeyi anlatmaz. Bağıl nem havanın doymaya ne kadar yakın olduğunu, çiy noktası yoğuşmanın hangi sıcaklıkta başlayacağını, yaş termometre sıcaklığı ise buharlaşmayla havanın ne kadar soğutulabileceğini söyler. Bu sayfada üçünü aynı hava üzerinden karşılaştırıyoruz.
Bütün örnekler deniz seviyesi standart basıncı içindir: 101,325 kPa.
1. Bağıl nem: sıcaklıkla değişen bir oran
Bağıl nem, havadaki su buharı miktarının, o sıcaklıkta taşınabilecek en yüksek su buharı miktarına oranıdır. Hesapta su buharının kısmi basıncının (pᵥ) aynı sıcaklıktaki doyma basıncına (pᵥₛ) oranı olarak kullanılır:
φ = pᵥ / pᵥₛ(T)
Doyma basıncı sıcaklıkla hızla artar. Bu yüzden havaya nem eklemeden ya da havadan nem almadan yalnız sıcaklığı değiştirdiğinizde bağıl nem de değişir.
Örnek. 25 °C ve %50 bağıl nemdeki hava. Su buharının kısmi basıncı yaklaşık 1,59 kPa, nem oranı 9,92 g/kg. Bu havayı nem eklemeden ve almadan ısıtır ya da soğutursanız:
| Kuru termometre | Bağıl nem | Nem oranı |
|---|---|---|
| 15 °C | ≈ %93 | 9,92 g/kg |
| 20 °C | ≈ %68 | 9,92 g/kg |
| 25 °C | %50 | 9,92 g/kg |
| 30 °C | ≈ %37 | 9,92 g/kg |
| 35 °C | ≈ %28 | 9,92 g/kg |
Havadaki su miktarı aynı kaldı; değişen yalnız oran. Bu yüzden “nem yüksek” ya da “nem düşük” derken hangi büyüklükten söz ettiğimizi belirtmek gerekir. Kurutma ve nem alma hesaplarında asıl ölçü nem oranı ya da çiy noktasıdır, bağıl nem değil.
2. Çiy noktası: yoğuşmanın başladığı sıcaklık
Çiy noktası, hava nem oranı değişmeden soğutulduğunda doymaya ulaştığı sıcaklıktır. Bu sıcaklığın altındaki her yüzeyde yoğuşma başlar. Hesapta, doyma basıncının su buharının kısmi basıncına eşit olduğu sıcaklık aranır:
pᵥₛ(T_çiy) = pᵥ
Çiy noktası yalnız havadaki su miktarına bağlıdır, havanın sıcaklığına bağlı değildir. Yukarıdaki tablonun her satırında çiy noktası aynıdır: yaklaşık 13,9 °C.
Örnek. 25 °C ve %50 bağıl nemdeki odada yüzey sıcaklığı 12 °C olan bir soğuk su borusu terler, çünkü 12 °C çiy noktasının (13,9 °C) altındadır. Yüzey sıcaklığı 15 °C olsaydı terlemezdi.
Diyagramda çiy noktası, noktadan yatay olarak sola, doyma eğrisine gidilerek okunur.
0 °C’nin altında: kırağı noktası
Çiy noktası 0 °C’nin altına düştüğünde soğuk yüzeyde su damlası değil, kırağı (buz) oluşur. Buzun üzerindeki doyma basıncı, aynı sıcaklıktaki aşırı soğumuş suyun üzerindekinden düşüktür. Bu yüzden aynı hava için iki ayrı sıcaklık tanımlanır:
- Çiy noktası (su üzerinde): su buharının kısmi basıncının, aşırı soğumuş suyun doyma basıncına eşit olduğu sıcaklık.
- Kırağı noktası (buz üzerinde): su buharının kısmi basıncının, buzun doyma basıncına eşit olduğu sıcaklık: pᵥₛ,buz(T_kırağı) = pᵥ
0 °C’nin altında kırağı noktası her zaman aynı havanın çiy noktasından biraz yüksektir; soğuk bir yüzeyde ilk oluşan da kırağıdır. 0 °C’nin üstünde bu ayrım yoktur.
| Kırağı noktası | Aynı havanın çiy noktası (su üzerinde) | Nem oranı |
|---|---|---|
| −10 °C | ≈ −11,2 °C | ≈ 1,61 g/kg |
| −20 °C | ≈ −22,3 °C | ≈ 0,637 g/kg |
| −40 °C | ≈ −43,8 °C | ≈ 0,079 g/kg |
Fark −20 °C’de yaklaşık 2,3 °C, −40 °C’de yaklaşık 3,8 °C’dir. Çok kuru hava gereken işlerde (boru hattı kurutma, düşük çiy noktalı nem alma gibi) bu fark önemlidir: “−40 °C çiy noktası” denirken hangi tanımın kastedildiği belirtilmelidir. Ölçüm cihazları 0 °C’nin altında bu iki değerden birini gösterebilir; değerleri karşılaştırırken cihazın hangisini verdiğine bakın.
İklimet Lab araçlarında: Diyagram aracı ve Psychro Calc Pro 0 °C’nin altında buz üzerindeki doyma basıncını kullanır. “Çiy noktası” olarak gösterilen değer bu sıcaklıklarda kırağı noktasıdır; örneğin 20 °C ve %4,42 bağıl nem için −20,0 °C. Su üzerindeki çiy noktası (tablonun ikinci sütunu) bu araçlarda gösterilmez. Aynı nedenle 0 °C’nin altındaki bağıl nem de buza göre tanımlıdır. Psychro Process Pro’da 0 °C altında bağıl nem ve çiy noktası su ya da buz üzerinden okunabilir; bu bir belge ayarıdır.
3. Yaş termometre: buharlaşmayla ulaşılabilecek sıcaklık
Yaş termometre sıcaklığı, haznesi ıslak bir bezle sarılı termometrenin hava akımında gösterdiği sıcaklıktır. Bezden buharlaşan su, termometreyi havanın sıcaklığının altına soğutur. Hava ne kadar kuruysa buharlaşma o kadar fazla, fark o kadar büyüktür. Hava doymuşsa buharlaşma olmaz; kuru termometre, yaş termometre ve çiy noktası aynı değeri gösterir.
Hesapta yaş termometre sıcaklığı, havaya buharlaşan suyun aldığı ısının havadan çekilen ısıya eşit olduğu enerji dengesinden bulunur; diyagramda noktadan geçen yaş termometre çizgisi doyma eğrisine kadar izlenir.
25 °C / %50 için: yaş termometre yaklaşık 17,9 °C.
Buharlaşmalı soğutmada anlamı. Petekli (adyabatik) nemlendirici ya da buharlaşmalı soğutucuda hava, suyla temas ederek yaş termometre çizgisi boyunca ilerler: sıcaklığı düşer, nemi artar. Ulaşabileceği en düşük sıcaklık yaş termometre sıcaklığıdır; gerçek cihazlar buna yalnız yaklaşabilir.
Örnek. Kuru bir yaz günü: 35 °C ve %25 bağıl nem. Bu havanın yaş termometre sıcaklığı yaklaşık 20,2 °C, çiy noktası yaklaşık 12,1 °C, nem oranı yaklaşık 8,80 g/kg. Buharlaşmalı soğutmayla bu hava en fazla 20,2 °C’ye kadar soğutulabilir. Aynı havayı yüzey soğutmasıyla 12,1 °C’nin altına indirirseniz yoğuşma başlar ve havadan nem alınır.
4. Üçünü birlikte okumak
| Büyüklük | Ne söyler | Neye bağlı |
|---|---|---|
| Bağıl nem | Havanın doymaya ne kadar yakın olduğunu | Su miktarına ve sıcaklığa |
| Çiy noktası | Yoğuşmanın başladığı sıcaklığı | Yalnız su miktarına |
| Yaş termometre | Buharlaşmayla ulaşılabilecek en düşük sıcaklığı | Su miktarına ve sıcaklığa |
Her zaman şu sıra geçerlidir: çiy noktası ≤ yaş termometre ≤ kuru termometre. Eşitlik yalnız doymuş havada (%100 bağıl nem) olur.
Araçta deneyin
Diyagram aracını açın ve sırayla iki noktayı girin: 25 °C / %50 ile 35 °C / %25. Her noktanın çiy noktasını ve yaş termometre sıcaklığını bilgi kutusunda görürsünüz. Isıtma örneği için ikinci girişte çiy noktasını seçip 13,87 °C’de sabit tutun ve kuru termometreyi değiştirin. (Metinde 13,9 °C olarak yuvarlanan değerin tamı budur; yuvarlanmış değer girilirse araç nem oranını 9,92 yerine 9,94 g/kg gösterir.)
Bu hesapların hepsi Psychro Calc Pro ile cihazınızda yapılabilir; ısıtma, soğutma ve nemlendirme proseslerini diyagram üzerinde kurmak için Psychro Process Pro (şu an indirilemiyor).
Kâğıt üzerinde çalışmak için: yazdırılabilir diyagram — kendi rakımınızın basıncına göre çizilmiş boş diyagramı A4 ya da A3 olarak yazdırın.
Önceki rehber: Psikrometrik diyagram nasıl okunur?
Hesap notu: Doyma basıncı Hyland–Wexler bağıntılarıyla, su buharı artırma faktörüyle hesaplanır; barometrik basınç irtifadan türetilir. Değerler yuvarlatılmıştır.